ในห้วงเวลาแห่งความเปลี่ยนผ่านครั้งยิ่งใหญ่ของสยาม พ.ศ. ๒๔๗๕
ชื่อของ “พระยาพหลพลพยุหเสนา” คือสัญลักษณ์แห่ง ความกล้าหาญ ความเที่ยงธรรม และความเสียสละ
ท่านมิได้เป็นเพียง “ผู้นำการเปลี่ยนแปลงการปกครอง” หากแต่เป็น “ข้าราชการทหารต้นแบบ”
ผู้ที่ยอมสละอำนาจ เพื่อธำรงความสงบสุขของบ้านเมือง และรักษาอุดมการณ์ประชาธิปไตยด้วยใจบริสุทธิ์

ประวัติและการศึกษา

พระนามเดิมของท่านคือ พจน์ พหลโยธิน
ประสูติเมื่อวันที่ ๒๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๓๐ เวลา ๐๓.๓๐ น. ณ บ้านหน้าวัดราชบูรณะ กรุงเทพมหานคร
เป็นบุตรของ พันเอก พระยาพหลพลพยุหเสนา (ถิ่น พหลโยธิน) และ คุณหญิงจับ

เริ่มการศึกษาที่ โรงเรียนวัดจักรวรรดิราชาวาส (วัดสามปลื้ม)
ต่อมาเข้าเรียนที่ โรงเรียนสุขุมาลวิทยาลัย และ โรงเรียนนายร้อยทหารบก
ด้วยความสามารถโดดเด่นด้านวิชาการและวินัยทางทหาร จึงได้รับทุนรัฐบาลไปศึกษาต่อ
ที่ โรงเรียนนายร้อยทหารบก เมืองโกรสลิชเตอร์เฟลด์ ประเทศเยอรมนี
ใช้เวลาเรียนอยู่ ๓ ปี ก่อนจะเข้าประจำใน กองทัพเยอรมัน สังกัดกรมทหารปืนใหญ่ที่ ๔

ภายหลังยังได้ศึกษาต่อในสาขา วิศวกรรมช่างแสง (Optical Engineering) ที่ประเทศเดนมาร์ก
แต่ต้องกลับประเทศไทยก่อนสำเร็จการศึกษา เนื่องจากงบประมาณไม่เพียงพอ

เส้นทางรับราชการและเกียรติยศทางทหาร

กลับถึงสยามแล้ว พระยาพหลพลพยุหเสนาเข้ารับราชการใน กรมทหารปืนใหญ่ที่ ๔ จังหวัดราชบุรี
ก่อนจะย้ายมาสังกัด กรมทหารปืนใหญ่ บางซื่อ และได้เลื่อนยศเป็น ผู้บังคับการกรมทหารปืนใหญ่ที่ ๙ จังหวัดฉะเชิงเทรา

ด้วยความสามารถ ความเด็ดขาด และความเที่ยงตรง
ท่านได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น หลวงสรายุทธสรสิทธิ์
และต่อมาเลื่อนเป็น พระสรายุทธสรสิทธิ์

ในปี พ.ศ. ๒๔๗๑ ได้เลื่อนยศเป็น พันเอก และได้รับพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ
ให้เป็น องครักษ์เวรประจำพระองค์รัชกาลที่ ๗

จนกระทั่งวันที่ ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๗๔
ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น พระยาพหลพลพยุหเสนา
ราชทินนามเดียวกับบิดา อันหมายถึง “ผู้นำกองทัพผู้ทรงเกียรติและองอาจในสนามรบ”

บทบาทสำคัญในประวัติศาสตร์ชาติ

วันที่ ๒๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๗๕
พระยาพหลพลพยุหเสนาในฐานะหัวหน้าคณะราษฎร
นำกำลังทหารเข้าทำการเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์
สู่ระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข

ท่านได้ประกาศว่า

“เรามิได้ทำเพื่ออำนาจ หากแต่ทำเพื่อปลดแอกความทุกข์ของราษฎร”

เจตนารมณ์ของท่านมิใช่เพื่อผลประโยชน์ส่วนตน
แต่เพื่อให้ประชาชนมีสิทธิ เสรีภาพ และความเสมอภาคตามหลักนิติธรรม

นายกรัฐมนตรีแห่งประชาธิปไตย

ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง
เมื่อวันที่ ๒๑ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๗๖
ท่านได้ทำรัฐประหารยึดอำนาจจากรัฐบาลพระยามโนปกรณ์นิติธาดา
และเข้าดำรงตำแหน่ง นายกรัฐมนตรี

ตลอดระยะเวลาการบริหารประเทศ พระยาพหลฯ ต้องเผชิญปัญหาการเมือง เศรษฐกิจ และความแตกแยก
แต่ท่านดำเนินการด้วยความมั่นคงทางจิตใจ สุภาพ ถ่อมตน และยึดประโยชน์ชาติเป็นที่ตั้ง

แม้จะถูกกดดันจากหลายฝ่าย ท่านไม่เคยตอบโต้ด้วยความรุนแรง
แต่ใช้ “ความสงบและสติ” เป็นอาวุธในการรักษาความมั่นคงของประเทศ

หลังจากนั้น ท่านได้ลาออกจากตำแหน่งโดยสมัครใจ เพื่อเปิดทางให้ผู้นำรุ่นใหม่
แต่ยังคงช่วยงานประเทศในฐานะ แม่ทัพใหญ่ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ ๒
จนได้รับเลื่อนยศเป็น พลเอก พระยาพหลพลพยุหเสนา

วาระสุดท้ายแห่งชีวิต 

พระยาพหลพลพยุหเสนา ถึงแก่อสัญกรรมด้วยเส้นโลหิตในสมองแตก
เมื่อวันที่ ๑๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๙๐ สิริอายุ ๖๐ ปี

ชีวิตของท่านจบลงอย่างสงบ เรียบง่าย สมถะ
ไม่มีทรัพย์สินมหาศาล ไม่มีวัง ไม่มีบารมีทางโลก
แต่ท่านทิ้งไว้ซึ่ง “เกียรติประวัติแห่งผู้นำผู้ซื่อสัตย์”

พระยาพหลพลพยุหเสนา คือแบบอย่างของ “ข้าราชการทหารผู้มีหัวใจของประชาชน”
ท่านมิได้มุ่งสร้างตนเองให้ยิ่งใหญ่ หากแต่มุ่งสร้างชาติให้มั่นคง
เป็นนายกรัฐมนตรีผู้ประกาศลาออกด้วยตนเอง เพื่อไม่ให้ประเทศแตกแยก

คุณธรรมแห่งชีวิตท่านจึงเป็นแบบอย่างของ “ผู้นำที่รู้จักวางอำนาจ”
ซึ่งหาได้ยากในโลกของการเมือง

สรุปเกียรติคุณ

• หัวหน้าคณะราษฎร ผู้เปลี่ยนแปลงการปกครองสู่ประชาธิปไตย

• นายกรัฐมนตรีคนที่ ๒ ของประเทศไทย

• ผู้นำที่ลาออกด้วยความสง่างามเพื่อรักษาความสามัคคี

• ข้าราชการทหารผู้ยึดมั่นในเกียรติ ศักดิ์ศรี และคุณธรรม

ลำดับยศและตำแหน่งทางทหารของ พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน)

หมายเหตุ :

• ในช่วงที่ท่านทำการเปลี่ยนแปลงการปกครอง (พ.ศ. ๒๔๗๕) และช่วงดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี (พ.ศ. ๒๔๗๖–๒๔๘๑)
  → ใช้ยศว่า “พันเอก พระยาพหลพลพยุหเสนา”

• ต่อมาในช่วงปลายชีวิต (หลังสงครามโลกครั้งที่ ๒)
  → ได้รับเลื่อนยศเป็น “พลเอก พระยาพหลพลพยุหเสนา”